SOVIET NAVAL AVIATION
SB-2 / A-20 BOSTON PILOT
1ST SQUADRON - 36TH AVIATION REGIMENT - 63RD AIR BRIGADE
Ο Υποσμηναγός Διονύσιος Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ (Дио́нисий Исаа́кович Τриандафи́лов) υπήρξε πιλότος βομβαρδιστικών της Ναυτικής Αεροπορίας του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας (VVS ChF) κατά τον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο και αποτελεί μία από τις ελάχιστες καταγεγραμμένες περιπτώσεις σοβιετικού ιπταμένου ελληνικής καταγωγής. Γεννήθηκε το 1919 στην Συμφερούπολη, πρωτεύουσα της Αυτόνομης Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Κριμαίας, εντός της Ρωσικής Σοβιετικής Ομοσπονδίας της ΕΣΣΔ. Η προέλευσή του καταγράφεται με περισσότερη ακρίβεια ως το χωριό Κισέλεβκα (Kiselevka), στην περιφέρεια Κίροφσκι (Kirovsky) της Κριμαίας. Ήταν γιος του Ισαάκ (Ισάκ) Τριανταφίλοφ. Αν και δεν διασώζονται περαιτέρω πληροφορίες για το οικογενειακό του περιβάλλον, η εθνική του ταυτότητα αναφέρεται ρητά στα σοβιετικά στρατιωτικά αρχεία ως Έλληνας (Γрек). Ήταν παντρεμένος με τη Μαρία Αλεξέγιεβνα Τριανταφίλοβα, η οποία δηλώνεται ως πλησιέστερος συγγενής του και κατοικούσε στην οδό Κιέβσκαγια στη Συμφερούπολη. Ο Τριανταφίλοφ κατατάχθηκε στον Κόκκινο Στρατό το 1937 μέσω του Στρατολογικού Γραφείου της Συμφερούπολης (Simferopol Gorvoenkomat) και εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα (VKP(b)) το 1941, σε μια περίοδο που η ΕΣΣΔ ετοιμαζόταν για πόλεμο πλήρους κλίμακας. Η κοινωνική του καταγωγή καταγράφεται ως αγροτική («крестьянин»), και δεν αναφέρεται προγενέστερη θητεία σε άλλο στρατό ή προηγούμενη αιχμαλωσία.¹ Τον Ιούνιο του 1941, κατά την εισβολή της ναζιστικής Γερμανίας στην ΕΣΣΔ, ο Τριανταφίλοφ υπηρετούσε ήδη ως πιλότος στην 1η Μοίρα (1 Аэ) του 36ου Συντάγματος Αεροπορίας (36 АП), το οποίο υπαγόταν στην 63η Αεροπορική Ταξιαρχία (63 АББ) της Αεροπορίας του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας.² Εκπαιδευμένος στον χειρισμό του σοβιετικού βομβαρδιστικού SB-2, ενός δικινητήριου ελαφρού βομβαρδιστικού, ο Τριανταφίλοφ απέκτησε ταχύτατα επιχειρησιακή εμπειρία στις νότιες περιοχές του σοβιετικού μετώπου. Μέχρι τον Μάιο του 1942 είχε λάβει μέρος σε δεκάδες νυχτερινές αποστολές, εστιάζοντας κυρίως σε στόχους εφοδιαστικής υποστήριξης και συγκεντρώσεις εχθρικού πεζικού.² Κατά την περίοδο εκείνη, η δράση του περιγράφεται με ζωντάνια στα μεταπολεμικά απομνημονεύματα του σοβιετικού πολυβολητή-τεχνικού Παραμόν Ποτάποβιτς Πολιέκτοφ, ο οποίος πετούσε μαζί του, ο οποίος τον αναφέρει ως Δημήτριο αντί για Διονύσιο. Ο Πολιέκτοφ θυμάται:
«Ο Παραμόν Ποτάποβιτς υπηρετούσε ως τεχνικός στο βομβαρδιστικό SB και έγινε φίλος με τον πιλότο του αεροσκάφους, τον Ντμίτρι Τριανταφίλοφ. Όταν μετά την έναρξη του πολέμου άρχισαν να σημειώνονται σοβαρές απώλειες πληρωμάτων, οι τεχνικοί έγιναν και πολυβολητές. Ο Πολιέκτοφ δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Πέταξε πολλές φορές μαζί με τον φίλο του για να βομβαρδίσουν τα διυλιστήρια του Πλοέστι, τις ναυτικές βάσεις και άλλους στρατιωτικούς στόχους των ναζί στη Ρουμανία. Δέχονταν επιθέσεις από γερμανικά μαχητικά, καταρρίφθηκαν πάνω από τη θάλασσα, αλλά πάντα επιβίωναν. Το αεροπλάνο οδηγούσε ο Έλληνας Ντμίτρι Τριανταφίλοφ, και από τις επιθέσεις των Γερμανών τον προστάτευε με πολυβόλα ο Ρώσος Παραμόν Πολιέκτοφ.»³
Ο Πολιέκτοφ περιγράφει τις συνθήκες των αποστολών ως εξαιρετικά επικίνδυνες:
«Μια θάλασσα από φωτιά από κάτω σου, παντού εκρήξεις από αντιαεροπορικά, διαρκείς επιθέσεις από μαχητικά… Είχα έναν φίλο, Έλληνα στην καταγωγή, πιλότο τον Ντμίτρι Τριανταφίλοφ. Υπηρετούσα στο αεροπλάνο του, πετούσα ως πολυβολητής στις αποστολές βομβαρδισμού της Κωστάντζας.»⁴
Οι αναφορές απονομών αποδεικνύουν ότι έως τον Μάιο του 1942 ο Τριανταφίλοφ είχε ολοκληρώσει 37 πολεμικές αποστολές, κυρίως νυχτερινές. Οι αποστολές αυτές είχαν σημαντικά αποτελέσματα:
20 Ιανουαρίου 1942: Συμμετείχε σε βομβαρδισμό του λιμανιού του Σουχούμι, πλήττοντας εχθρικές εγκαταστάσεις εφοδιασμού.
25 Ιανουαρίου 1942: Επιχείρησε σε αποστολή εναντίον εχθρικών δυνάμεων στην περιοχή Ατούζι, Σελμ και Στάρι Κριμ, καταστρέφοντας 7 πυροβόλα και προκαλώντας περίπου 50 απώλειες στον εχθρό.
27 Ιανουαρίου 1942: Βομβάρδισε μονάδες των Ναζί στην περιοχή Καρακέλ, εξουδετερώνοντας έως και 6 πυροβόλα με τα πληρώματά τους.
1 Φεβρουαρίου 1942: Πραγματοποίησε αποστολή κατά γερμανικών θέσεων στην περιοχή Νταλινίε Κομ, καταστρέφοντας πολυάριθμες θέσεις πυροβολικού.
23 Φεβρουαρίου 1942: Χτύπησε συγκεντρώσεις στρατευμάτων στην ίδια περιοχή, προκαλώντας επιπλέον απώλειες και ζημιές στον εχθρό.
15 Μαρτίου 1942: Πέταξε σε σχηματισμό 9 βομβαρδιστικών SB, υπό τον λοχαγό Μινάχτιν, και βομβάρδισε στόχους στον τομέα Τιμοσέφσκι, καταστρέφοντας 15 βαγόνια ανεφοδιασμού, αποθήκες πυρομαχικών και διακόπτοντας βασικές σιδηροδρομικές γραμμές.²
Η πειθαρχία του, η ακρίβεια στη ρίψη βομβών και η αγαστή συνεργασία με τα μέλη του πληρώματος, ιδίως τον πολυβολητή και ασυρματιστή Σμηνία Οβσιούκ, αναφέρονται ρητά στις αξιολογήσεις του. Για τις παραπάνω πράξεις τιμήθηκε με το Παράσημο του Κόκκινου Λάβαρου (Орден Красного Знамени) με διαταγή της Διοίκησης του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας (Διαταγή αρ. 81, 9 Δεκεμβρίου 1942).² Του απονεμήθηκε επίσης το Μετάλλιο για την Υπεράσπιση της Σεβαστούπολης, επιβεβαιώνοντας τη συμμετοχή του στη μακρά και αιματηρή πολιορκία της πόλης το 1941–1942.⁵
Πορτρέτο του Υποσμηναγού Διονυσίου Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ (1919–1943), Σοβιετικού πιλότου βομβαρδιστικού ελληνικής καταγωγής από τη Συμφερούπολη. Φορά τη στολή του με τα διακριτικά της Αεροπορίας του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας. (Alex Kandel)
Σοβιετικοί αεροπόροι της Αεροπορίας του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας, του 36ου Συντάγματος Βομβαρδιστικών Αεροσκαφών, κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων το 1943. Σε αυτή τη χαρακτηριστική πολεμική σκηνή, ένας από τους αεροπόρους χειρονομεί ζωηρά για να περιγράψει μια εναέρια μάχη, ενώ ο Υποσμηναγός Διονύσιοςς Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ, καθισμένος δεξιά, ακούει με προσοχή. Ο Τριανταφίλοφ, πιλότος αεροσκάφους Douglas A-20 Boston, καταρρίφθηκε αργότερα από αντιαεροπορικά πυρά κοντά στη Σουλίνα στις 18 Σεπτεμβρίου 1943 και αιχμαλωτίστηκε από τις ρουμανικές δυνάμεις. (Alex Kandel))
Μέχρι το 1943, η Ναυτική Αεροπορία είχε αρχίσει να εξοπλίζει ορισμένες μονάδες με το αμερικανικό βομβαρδιστικό Douglas A-20 Boston, μέσω του προγράμματος Lend-Lease. Ο Τριανταφίλοφ εκπαιδεύτηκε στον νέο τύπο και συνέχισε να επιχειρεί με το ίδιο θάρρος σε αποστολές προσβολής παράκτιων και θαλάσσιων στόχων στο δυτικό τμήμα της Μαύρης Θάλασσας.¹ Σε μία από τις αποστολές εκείνης της περιόδου, όπως θυμάται ο Πολιέκτοφ, ο ίδιος είχε παραμείνει στο έδαφος λόγω τεχνικής εργασίας, ενώ ο Τριανταφίλοφ απογειώθηκε με το πλήρωμά του. Εκείνη η αποστολή θα ήταν μοιραία:
«Το αεροπλάνο του δεν επέστρεψε ποτέ στη βάση εκείνη τη φορά… Σε μία από τις εξόδους, το αεροπλάνο του φίλου μου καταρρίφθηκε πάνω από τη θάλασσα, δεν επέστρεψε, και για καιρό θεωρούνταν αγνοούμενος. Κανείς δεν ήξερε τίποτα για την τύχη του Ντμίτρι.»⁶
Στις 18 Σεπτεμβρίου 1943, ο Τριανταφίλοφ εκτελούσε αποστολή με βομβαρδιστικό τύπου Boston κατά γερμανικών αποβατικών λέμβων BDB στην περιοχή του Δνείστερου Λιμάνι (Dniester Liman), κοντά στη λίμνη Σαγκάνι (Shagany) και το χωριό Τούζλα βόρεια της Κωνστάντζας. Κατά την επίθεση, το αεροσκάφος του επλήγη από αντιαεροπορικά πυρά, πιθανόν και από μαχητικά. Η σοβιετική αναφορά αναφέρει: «Καταρρίφθηκε κοντά στο στενό της Κωνστάντζας».⁷ Το αεροσκάφος συνετρίβη φλεγόμενο και ο Τριανταφίλοφ, βαρύτατα τραυματισμένος ή λιπόθυμος, συνελήφθη από ρουμανικές δυνάμεις και μεταφέρθηκε στο Στρατόπεδο Αιχμαλώτων αρ. 6, Κόλφοβ (Colfov). Οι ρουμανικές αρχές τον κατέγραψαν ως Triandafilov Dionisie, με βαθμό Oberleutnant, γεννηθείς το 1919, τραυματίας.⁹ Η κατάρριψή του στις 18 Σεπτεμβρίου 1943 καταγράφηκε από τις σοβιετικές αρχές ως απώλεια μάχης. Η επίσημη κάρτα απωλειών αναφέρει:
«Yποσμηναγός Τριανταφίλοφ Διονύσιος Ισαάκοβιτς – Χτυπήθηκε κοντά στο στενό της Κωνστάντζας. Καταρρίφθηκε στις 18.9.1943. Πιθανή αιχμαλωσία. Η τύχη του άγνωστη.»¹⁰
Παρά το γεγονός ότι το όνομά του δεν περιλαμβάνεται στους επαναπατρισθέντες αιχμαλώτους του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ένα συγκλονιστικό νέο εύρημα ήρθε στο φως το 2024 χάρη στην πλατφόρμα Мемориал Беларуси και στην εθελοντική ψηφιοποίηση ληξιαρχικών αρχείων της δεκαετίας του 1950 από το κρατίδιο της Λευκορωσίας. Συγκεκριμένα, το Ληξιαρχείο Πινσκ καταχώρησε στις 15 Οκτωβρίου 1952 τον θάνατο του:
«Τριανταφίλοφ Διονύσιος Ισαάκοβιτς, γεννηθείς το 1919, απεβίωσε στις 12 Οκτωβρίου 1952 στην πόλη Πινσκ. Τόπος γέννησης: Κριμαία, Συμφερούπολη. Εθνικότητα: Έλληνας. Πολίτης ΕΣΣΔ. Μέλος του ΚΚΣΕ. Ιδιότητα: Αεροναυπηγός. Αιτία θανάτου: συνέπειες τραυμάτων.»
Η ταύτιση είναι σχεδόν απόλυτη: όνομα, πατρώνυμο, έτος και τόπος γέννησης, εθνικότητα, κομματική ένταξη, και κυρίως η αναφορά σε τραύματα. Το επάγγελμα αεροναυπηγός υποδηλώνει ότι, μετά τον πόλεμο ή την αιχμαλωσία, εργάστηκε στον αεροπορικό τομέα, ίσως σε κάποια από τις μονάδες συντήρησης του Πολεμικού Ναυτικού ή σε εργοστάσιο κατασκευής/επισκευής αεροσκαφών στη Λευκορωσία. Το πιο εντυπωσιακό: ουδέποτε αναφέρθηκε δημόσια ως επιζών της αιχμαλωσίας. Φαίνεται ότι ο Τριανταφίλοφ επέζησε, επέστρεψε —ίσως υπό απόλυτη σιωπή— και συνέχισε να εργάζεται για το σοβιετικό κράτος ως μηχανικός αεροπορίας, φέροντας τα ψυχικά και σωματικά σημάδια του πολέμου. Πέθανε το 1952, στην ηλικία των μόλις 33 ετών, ίσως από επιπλοκές των τραυμάτων που υπέστη κατά την κατάρριψή του. Αν επιβεβαιωθεί πλήρως, αυτή η καταχώριση καθιστά τον Διονύσιο Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ έναν από τους ελάχιστους γνωστούς επιζώντες Έλληνες πιλότους του σοβιετικού ναυτικού αεροπορικού σώματος κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στις 5 Σεπτεμβρίου 1943, το ρουμανικό αντιτορπιλικό Regele Ferdinand (κλάσης Regele Ferdinand) συμμετείχε στην άμυνα ενός ναυτικού κονβόι του Άξονα στη δυτική Μαύρη Θάλασσα. Το πλοίο δέχθηκε επίθεση από σοβιετικά τορπιλοπλάνα — πιθανότατα αεροσκάφη Douglas A-20 “Boston” του 36ου Συντάγματος Βομβαρδιστικών Αεροσκαφών (36 БАП) της Αεροπορίας του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας. Η εμπλοκή αυτή εντάσσεται στο ίδιο πλαίσιο σοβιετικών αεροναυτικών επιχειρήσεων που κορυφώθηκαν στις 18 Σεπτεμβρίου 1943, όταν ο Υποσμηναγός Διονύσιος Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ καταρρίφθηκε στην περιοχή Δνείστερου–Σουλίνας. Τα αντιαεροπορικά πυροβόλα του Regele Ferdinand, συγκαταλέγονταν στις άμυνες που αντιμετώπισαν τα βομβαρδιστικά “Boston” της μοίρας του κατά τις επιδρομές του τέλους του καλοκαιριού του 1943 κατά των ναυτικών μεταφορών του Άξονα στη Μαύρη Θάλασσα. (Alex Kandel)
Καταχώριση απωλειών για τον Υποσμηναγό Διονύσιο Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ. (Alex Kandel)
λαφρύ βομβαρδιστικό Douglas A-20 Boston του 36ου Συντάγματος Βομβαρδιστικών Αεροπορίας του Αεροπορικού Στόλου της Μαύρης Θάλασσας ίδιο με αυτά που πετούσε ο Υποσμηναγός Διονύσιος Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ κατά τη διάρκεια των φθινοπωρινών επιχειρήσεων του 1943 πάνω από τη δυτική Μαύρη Θάλασσα. Αυτά τα αμερικανικής κατασκευής αεροσκάφη, που παραδόθηκαν στη Σοβιετική Ένωση μέσω του προγράμματος Lend-Lease, χρησιμοποιήθηκαν από σοβιετικά πληρώματα σε επιθέσεις χαμηλού ύψους εναντίον νηοπομπών του Άξονα και παράκτιων στόχων κοντά στο δέλτα του Δνείστερου και τη Σουλίνα, όπου το αεροπλάνο του Τριανταφίλοφ καταρρίφθηκε από αντιαεροπορικά πυρά στις 18 Σεπτεμβρίου 1943. (Copyright Bertrand Brown, γνωστός και ως Gaetan Marie)
Μητρώο απωλειών του 36ου Συντάγματος Βομβαρδιστικής Αεροπορίας (Αεροπορία Στόλου Μαύρης Θάλασσας), καταγράφοντας το προσωπικό που σκοτώθηκε ή αγνοείται κατά τον Σεπτέμβριο του 1943. Η εγγραφή υπ’ αριθ. 36 αφορά τον Υποσμηναγό Διονύσιο Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ, πιλότο της 1ης Μοίρας, ο οποίος καταρρίφθηκε από γερμανικά αντιαεροπορικά πυρά στις 18 Σεπτεμβρίου 1943 κοντά στη Σουλίνα· καταχωρούνται επίσης ως στενοί συγγενείς η σύζυγός του, Ματρώνα Αλεξέεβνα, και η μητέρα του, Ξένια Ιβάνοβνα Τριανταφίλοβα. (Alex Kandel)
Απόσπασμα από το ίδιο μητρώο απωλειών του 1943, το οποίο επιβεβαιώνει την απώλεια του Υποσμηναγού Διονυσίου Ισαάκοβιτς Τριανταφίλοφ της 1ης Μοίρας, 36ου Συντάγματος Βομβαρδιστικής Αεροπορίας, στις 18 Σεπτεμβρίου 1943, κατά τη διάρκεια επίθεσης πάνω από το Δέλτα του Δνείστερου. Η καταγραφή αναφέρει την κατοικία του στην Αυτόνομη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία του Αλτάι, καθώς και τη σύζυγό του, Ματρώνα Αλεξέεβνα Τριανταφίλοβα, ως δηλωμένη συγγενή. (Alex Kandel)
SOURCES / FOOTNOTES
1. "Приказ Командующего Черноморским Флотом №81," 9 December 1942, Russian State Naval Archive.
2. "Наградной Лист старший лейтенант Триандафилов Дионисий Иванович", May 1942, Russian State Military Archive (RGVA), F. 34980, Op. 1, D. 1063, l. 217.
3. Paramon Potapovich Poliektov, memoir excerpt, in Alex Kandel, Facebook post, July 2025.
4. Ibid.
5. "Акт №259 о вручении медали За оборону Севастополя," Soviet Naval Archives, 1943.
6. Poliektov memoir, ibid.
7. "Донесение о потерях офицерского состава ВВС Черноморского флота," 8 October 1943, TsAMO RF, F. 58, Op. 18003, D. 1395, l. 288.
8. Secondary account from Soviet operational history: В.Ю. Минаков, "Авиация Черноморского флота в Великой Отечественной войне," Moscow: Voenizdat, 1984, p. 254.
9. "Stat Nominal pentru Prizonieri, Lagărul No. 6 Cotofeni," Romanian Military Archives, prisoner no. 344, 1943.
10. "Учётная карточка потерь на Триандафилов Дионисий Иванович," November 1943, Central Archives of the Ministry of Defense of the Russian Federation (TsAMO RF), F. 58, Op. 18003, D. 1395.
11. Poliektov memoir, ibid.
Special thanks to Alex Kandel for bringing Senior Lieutenant Dionisiy Isaakovich Triandafilov story to our attention and providing us photos and documents.
